مقدمه
دهه سوم قرن بیست و یکم، دهه ظهور نیرویی تازه در سیاست جهانی است؛ نیرویی که نه در ستادهای انتخاباتی احزاب بزرگ شکل گرفته و نه از دل ایدئولوژی های کلاسیک چپ و راست سر برآورده است. نسل زد، متولدین اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ در جهانی رشد کرده اند که شبکه های اجتماعی، بحران های نئولیبرالیسم، نابرابری ساختاری و فروپاشی اعتماد به نهادهای رسمی، زیست روزمره انسان را از بنیاد دگرگون ساخته است.
اگر نسل های قرن بیستم در سایه جنگ ها، انقلاب ها و ایدئولوژی های کلان شکل گرفتند، نسل زد در جهانی بحران زده و دیجیتالی شده قرن بیست و یکم رشد یافته؛ جهانی که در آن سیاست بیش از هر زمان دیگری از زندگی روزمره فاصله گرفته و به نمایش قدرت، رشد صوری و توسعه نمایشی فرو کاسته شده است. نسل زد، در واکنش به این وضعیت جهان، سیاست را از نو تعریف کرده است. سیاست نه در قالب آرمان های انتزاعی، بلکه در شکل ملموس تجربه زیسته؛ یعنی آب، برق، امنیت، مسکن، آزادی فردی، اینترنت و کرامت انسانی.
این نسل نخستین «نسل جهانی» است؛ نسلی که آگاهی اش، زبانش، زیبایی شناسی اش، رنج ها و خشم هایش فراتر از مرزهای جغرافیایی حرکت می کنند. از همین روست که از مراکش تا نپال، از اندونزی تا مکزیک و از گرجستان تا ایران، الگوی مشترکی دیده می شود: سر یرآوردن سیاستی که بر محور زندگی روزمره و زیست انسانی استوار است، همان «سیاست زندگی».
بخش اول: چشمانداز نظری: نسل زد چگونه سیاست را بازتعریف میکند؟
برای فهم این موج جهانی، باید به سه ویژگی کلیدی نسل زد توجه کرد:
۱. جهان وطنی دیجیتال
نسل زد نخستین نسلی است که همزمان در دو جهان رشد کرده: جهان فیزیکی و جهان دیجیتال.
برای این نسل، پلاتفرم هایی مانند تیک تاک، اینستاگرام، تلگرام و سایر شبکه های اجتماعی فقط ابزار سرگرمی نیستند، بلکه به فضای عمومی جدید تبدیل شده اند؛ فضایی که در آن روایت ها، تصاویر، خشم ها و امیدها فراتر از مرزها حرکت می کنند و به سرعت بُعدی جهانی می گیرند.
۲. سیاست بیاعتمادی
بی اعتمادی به نهادهای رسمی مانند دولت ها، احزاب، رسانه های جریان اصلی، در این نسل بصورت ساختاری است.
این بی اعتمادی نه ناشی از نظریه های انتزاعی سیاسی، بلکه حاصل تجربه زیسته فساد، ناکارآمدی، تبعیض و شکاف های عمیق طبقاتی است.
۳. عدالت خواهی زندگی محور
نسل زد سیاست را از آسمان ایدئولوژی ها به زمین زندگی روزمره آورده است.
مطالبات این نسل ملموس، مشخص و در ظاهر «غیرایدئولوژیک» به نظر می رسند؛ اما همین مطالبات به ظاهر ساده، حامل نقدی عمیق و رادیکال بر ساختارهای قدرت هستند. از جمله:
- نابرابری
- رانت
- فساد
- اقتدارگرایی
- شکست نئولیبرالیسم در تامین رفاه عمومی
نسل زد بجای گفتگو درباره افکار کلان و انتزاعی، از تجربه های زیسته، از زندگی روزمره و از مطالبات عینی خود سخن می گوید.
بخش دوم: کشورها و میدان های خیزش- یک موج، شکلهای متفاوت
۱. مراکش: شورش علیه توسعه نمایشی
در پاییز ۲۰۲۵، مراکش شاهد فوران خشم جوانان بود. در حالی که حکومت میلیاردها دلار برای میزبانی جام جهانی ۲۰۳۰ هزینه می کرد، مدارس و بیمارستان ها در وضعیتی بحرانی و فاجعه بار قرار داشتند. شعار معترضان، که به سرعت به نماد این جنبش تبدیل شد، ساده اما عمیق بود: «استادیوم ها اینجاست؛ بیمارستان ها کجاست؟»
این اعتراض صرفا واکنشی اقتصادی نبود، بلکه نقدی جدی بر «دروغ توسعه» بود؛ توسعه ای که بیش از آنکه به بهبود کیفیت زندگی مردم بیانجامد. به نمایش و ظاهرسازی شباهت داشت. سرکوب گسترده، زخمی شدن صدها نفر و بازداشت های پی در پی، شکاف عمیق میان جامعه و نهاد سلطنت در مراکش را آشکارتر از همیشه کرد.
۲. نپال: انفجار سیاسی در واکنش به قطع شبکه های اجتماعی
در سپتامبر ۲۰۲۵، دولت نپال دسترسی به ۲۶ پلاتفرم شبکه های اجتماعی را مسدود کرد. اما نسلی که هویت سیاسی و اجتماعی اش در فضای دیجیتال شکل گرفته است، این اقدام را به مثابه «قطع تنفس اجتماعی» تلقی کرد. در پی این نصمیم، اعتراضات سراسری شکل گرفت که با ۱۹ کشته و صدها زخمی همراه بود. این رویداد به روشنی نشان داد که در جهان امروز، فضای دیجیتال دیگر یک ابزار فرعی نیست، بلکه به یکی از ستون های اصلی سیاست نسل جدید تبدیل شده است. در چنین شرایطی، قطع اینترنت عملا به معنای فروپاشی مشروعیت سیاسی تلقی می شود.
۳. ماداگاسکار: سیاست بقا در برابر فرسایش حکمرانی
در ماداگاسکار اعتراضات ابتدا از بحران برق و آب آغاز شد. اما به سرعت به نقدی فراگیر و عمومی علیه فساد ساختاری و ناکارآمدی قدرت حاکم تبدیل شد. جوانانی که برای دسترسی به ابتدایی ترین نیازهای زندگی، یعنی نور و آب، به خیابان آمدند، در واقع علیه نظمی اعتراض می کردند که حق زیستن شایسته را از آنان سلب کرده بود. ادامه موج اعتراضات به انحلال کابینه انجامید؛رخدادیکه نمونه ای روشن از قدرت سیاست زندگی محور نسل زد به شمار می آید.
۴. اندونزی: شفافیت در برابر رانت
در اندونزی، افشای مزایای غیرعادی و امتیازات نمایندگان مجلس خشم گسترده افکار عمومی را شعله ور کرد.
نسل زد، که بیش از هر گروه اجتماعی دیگری نسبت به شفافیت، عدالت و پاسخگویی قدرت حساس است، این افشاگری را به یک جنبش اعتراضی و سیاسی تبدیل کرد. گسترش اعتراضات سرانجام دولت را وادار به عقبنشینی و تجدیدنظر در مقررات مربوط به مزایا و امتیازات مسئولان کرد. این حرکت نشان داد که مطالبه شفافیت برای نسل زد فقط به عنوان یک شعار نیست، بلکه به بخشی از هویت سیاسی و اخلاق عمومی آن تبدیل شده است. در اینجا نیز «سیاست زندگی محور» در قالب مبارزه با رانت و تبعیض عینی به روشنی قابل مشاهده است
۵. پرو: سقوط تاریخی اعتماد و قدرت یابی نسلی
در پرو، ترکیبی از اصلاحات بازنشستگی ناعادلانه، فساد گسترده و شکاف عمیق طبقاتی، اعتماد عمومی به نهادهای سیاسی را به زیر ۳ درصد رسانده بود. یکی از پایینترین سطوح اعتماد در جهان. در چنین شرایطی، جوانان نسل زد با سازماندهی اعتصاب در معادن، که ستون اصلی اقتصاد کشور بشمار می آید، عملا بخش بزرگی از اقتصاد کشور را فلج کردند. این اقدام نشان داد که سیاست، تنها در سطح قدرت رسمی و نهادهای حکومتی جریان ندارد، بلکه می تواند از پایین و از دل جامعه، ساختار اقتصادی را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در اینجا، نسل زد همزمان به عنوان یک نیروی اخلاقی و یک بازیگر فعال و موثر اقتصادی ظاهر شد.
۶. مکزیک: خیزش علیه زن کُشی، فساد و ناپدیدشدگان
مکزیک یکی از بالاترین نرخ های قتل زنان در جهان را دارد؛ روزانه در این کشور بیش از ۱۰ زن قربانی خشونت می شوند. افزون بر این، بیش از «۱۱۰ هزار نفر» به عنوان ناپدیدشدگان اجباری ثبت شده اند. فساد گسترده در نهادهای پلیسی و قدرت گیری کارتل های مواد مخدر، امنیت روزمره شهروندان را بشدت تضعیف کرده است.
در سال ۲۰۲۵ نسل زد مکزیک، این سطح از خشونت ساختاری را دیگر قابل تحمل ندانست و موج جدیدی از اعتراضات سراسری را آغاز کرد. مطالبات اصلی این جنبش عبارت بود از:
- پایان دادن به قتل زنان
- شفافیت در پرونده های ناپدیدشدگان
- محاکمه ماموران فاسد پلیس
- تامین امنیت روزمره و گسترش خدمات عمومی
مکزیک نمونه ای روشن از تقابل سیاست زندگی محور در برابر خشونت سازمان یافته و ساختاری بشمار می آید.
۷. ایالات متحده: سیاست انتخاباتی نسل زد در نیویورک و سیاتل
اگر در کشورهایی چون مراکش، نپال یا ایران، سیاست نسل زد عمدتا در خیابان ها و اعتراضات مستقیم بروز می یابد، در ایالات متحده این انرژی سیاسی بیش از هر چیز در عرصه انتخابات شهری متجلی شده است.
- نیویورک: صعود چپ نسل زد
در انتخابات محلی ۲۰۲۴–۲۰۲۵ نیویورک، نسل زد نقش تعیینکننده ای در پیروزی چهره هایی چون زهران کوامه ممدانی داشت. او نماینده نسلی است که مطالباتش بر محورهای اصلی شکل گرفته است:
- عدالت مسکن
- کنترل اجاره بها
- مقابله با خشونت پلیس
- شفافیت مالی
- و سیاست خارجی اخلاقی به خصوص در قبال مسئله فلسطین.
نیویورک نشان داد که نسل زد نه تنها معترض، بلکه بازیگری موثر در بازآرایی نقشه قدرت شهری نیز هست.
- سیاتل: چپ جوان در برابر سرمایه بزرگ و Big Tech
در سیاتل، نسل زد با رای گسترده به کاندیداهای چپ رادیکال از جریان هایی چون DSA و Socialist Alternative سمتگیری جدیدی به سیاست شهری داد. مطالبات اصلی این جریانان عبارت بودند از:
- محدودی کردن قدرت غولهای فناوری
- کنترل بازار مسکن و اجاره
- سرمایهگذاری گسترده در خدمات عمومی
- تحقق عدالت نژادی
- و اصلاح ساختار پلیس
تجربیات این دو شهر در امریکا نشان می دهند که سیاست نسل زددر ایالات متحده ، بر خلاف بسیاری از کشورهای جهان، بیشتر از طریق مسیر صندوق رای پیش می رود؛ اما در محتوا و جهت گیری، همچنان هم راستا با موج جهانی سیاست زندگی محور باقی مانده است.
۸. گرجستان: مقاومت نسلی در برابر عقب گرد اقتدارگرایانه
گرجستان در سالهای ۲۰۲۴–۲۰۲۵ یکی از قوی ترین خیزش های ضداقتدارگرایانه خود را تجربه کرد. تصویب قانون موسوم به «عامل خارجی» که شباهتی نگران کننده به الگوی روسیه داشت، به جرقه ای برای انفجار خشم نسل جوانان تبدیل شد. نسل زد گرجستان با پشتوانه فرهنگ دیجیتال، تحصیلات جهانی و حساسیتی عمیق نسبت به آزادی های مدنی، به خیابان ها آمد و روزها و شب ها مقابل پارلمان تجمع کرد. این اعتراضات، صرفا مخالفت با یک قانون خاص نبود؛ بلکه تلاشی آگاهانه برای دفاع از فرایند دموکراتیک کشور و ایستادگی در برابر لغزش تدریجی به سوی اقتدارگرایی بود.
گرجستان نمونه ای روشن دیگری از نقش فعال نسل زد در مهار پروژه های عقب گرد دموکراتیک در فضای پسا شوروی است.
۹. ایران: زن، زندگی، آزادی؛ اوج منطقهای موج جهانی
جنبش «زن، زندگی، آزادی» در ایران، نقطه اوج سیاست نسل زد در خاورمیانه و شاید در مقیاس جهانی است.
این جنبش سه ویژگی اصلی دارد:
۱. مرکزیت رهایی جنسیتی
این جنبش نه از مطالبات اقتصادی، بلکه از آزادی بدن، رفع اجبار، کرامت زنان و حق انتخاب آغاز شد. امری که در هیچ نمونه دیگر جهانی تا این اندازه آشکار و محوری نبوده است.
۲. روایت شبکه ای و جهانی
نسل زد ایران توانست روایت این جنبش را از مرزهای کشور عبور دهد. ویدئوهای کوتاه، انباشت روایت های شخصی، و شبکه های جهانی همبستگی، به هسته اصلی این حرکت بدل شدند.
۳. مقاومت در برابر سرکوب حداکثری
شدت سرکوب در ایران، یکی از بالاترین نمونه ها در جهان طی دهه اخیر بود؛ اما این جنبش، با وجود عقب نشینی موقت، به بخشی از حافظه جهانی مقاومت تبدیل شد.
«زن، زندگی، آزاد» نماد کامل سیاست زندگی محور نسل زد است. سیاستی که میان آزادی فردی، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی پیوندی مستقیم برقرار می کند.
نتیجهگیری: تولد سیاست زندگی محور
آنچه امروز در سراسر جهان می بینیم، مجموعه ای تصادفی از اعتراضات محلی نیست؛ بلکه ظهور یک منطق سیاسی جدید است؛ سیاستی که نه از نظریه های بزرگ، بلکه از تجربه زیسته جوانان می روید. نسل زد سیاست را از حوزه سنتی قدرت به عرصه زندگی بازگردانده است. تجربه زیسته نسل زد از جهانی بودن، بحران، خشونت و زیست شبکه ای، سیاست را از نو تعریف می کند. سیاستی که بر عدالت، کرامت، شفافیت و آزادی استوار است.
برای چپ دموکراتیک و جمهوری خواهان ایرانی، این موج هم فرصت است و هم هشدار.
فرصت، زیرا این نسل بیش از هر نسل دیگر عدالت خواه است؛ و هشدار، زیرا زبان قدیمی سیاست را نمی پذیرد و خواهان چپی نو، دموکراتیک، فراایدئولوژیک و زندگی محور است.
از مراکش تا ایران، از گرجستان تا مکزیک، از سیاتل تا نپال، نسل زد در حال بناکردن سیاستی جدید است. سیاستی که نه برای کسب قدرت، بلکه بر حق زیستن استوار است. این سیاست، بیش از آنکه به دنبال تصرف دولت باشد در پی بازسازی معنای زندگی، عدالت و آزادی در بطن زندگی روزمره است. آینده سیاست، بیش از هر زمان دیگر، به این منطق نو وابسته شده است.
منابع:
- The Guardian, Violence in Morocco as anti-government protests rage, 1 Oct 2025.
- Reuters, 260 Moroccan security forces hurt as youth protests turn violent, 1 Oct 2025.
- AP News, Young Moroccans clash with police, 1 Oct 2025.
- Al Jazeera, At least 19 killed in Nepal’s ‘Gen Z’ protests, 9 Sep 2025.
- BBC News, Reports on Madagascar protests, 2025.
- Wikipedia, 2025 Nepalese Gen Z protests; 2025 Malagasy protests; Asian Spring; 2025 Peruvian protests.
- La Jornada, Feminicidio and social movements in Mexico, 2025.
- Amnesty International, Femicide and Forced Disappearances in Mexico, 2025.
- New York Times, Zohran Mamdani and the youth-driven left in NYC, 2025.
- Seattle Times, Gen Z vote and progressive candidates, 2024–2025.
- Civil.ge, Georgia foreign agent law protests, 2024–2025.
- OC Media, Youth movements and anti-authoritarian mobilization in Georgia, 2024.
- Human Rights Watch, Iran: Women, Life, Freedom protests, 2023.
- Donwilson Odhiambo/Getty Images
- عکس از رادیو زمانه
نوامبر ۲۰۲۵
